
Wachten
Alleenheid is bij Hannah Arendt een wezenlijke voorwaarde voor het denken. Wanneer we alleen zijn, kunnen we met onszelf in gesprek gaan. Arendt noemt dit het twee-in-één: de bijzondere menselijke mogelijkheid om tegelijkertijd degene te zijn die denkt, vragen stelt, luistert en zichzelf antwoord geeft. In de alleenheid kunnen we onze eigen gedachten onderzoeken, onszelf tegenspreken en ons verhouden tot wat we denken, voelen en voor waar aannemen. We ontmoeten onszelf als iemand met wie we een verhouding hebben. Alleenheid vraagt daarmee om een zekere vertrouwdheid met onszelf. Om het vermogen aanwezig te blijven bij onze eigen gedachten, ook wanneer deze ongemakkelijk, tegenstrijdig of nog onduidelijk zijn.
Proeven
Sluit je ogen, spreek het woorden 'Wachten' uit en ervaar wat het in je oproept.
- Nodig jezelf uit dit te doen,`zoder het woord te willen begrijpen.
- Herhaal het woord een paar keer, zonder te proberen het te begrijpen. Merk op wat er in je lichaam gebeurt. Voel je spanning, ongeduld, rust of verwachting? Welke herinneringen, beelden of gevoelens dienen zich aan?
- Blijf even bij de klank en bij wat deze in jou teweegbrengt.
Schouwen
Laat je blik over de afbeelding dwalen en bekijk alle onderdelen.
- Neem de tijd om waar te nemen wat er in jou verschijnt tijdens dit schouwen.
- En als je je richt op de afbeelding: welke vormen, kleuren en bewegingen zie je en welke details trekken je aandacht?
- Merk op of en hoe je betekenis geeft aan wat verschijnt.
- Wat ontdek je over je eigen manier van waarnemen, ook in relatie tot de vraag die je onderzoekt?
Horen
Luister naar deze stem uit het verleden en merk op waar de woorden je raken, sluiten of juist ruimte maken in je eigen binnenwereld.
"Wachten, jazeker; maar nooit verwachten."
"Vragen is wachten, soms een leven lang"
Martin Heidegger, Feldweg-Gespräch zur Erläuterung der Gelassenheit (eigen vertaling)
Doorgronden
Daal af naar de wortels van het woord; laat het beeld van de herkomst en de onderliggende structuur van dit begrip tot je doordringen.
-
Het woord: Wachten gaat terug op het Middelnederlandse wachten of wochten. Het woord had ook de betekenis van opletten, bewaken en zorg dragen voor iets of iemand. Het is verwant aan wacht en waken. In die oudere betekenis ligt iets bijzonders besloten: wie waakt, blijft aandachtig aanwezig.
-
De structuur: In het dagelijkse wachten is onze aandacht vaak gericht op iets wat nog moet komen. We verwachten een bepaalde gebeurtenis of uitkomst. Daarmee is onze verhouding tot de toekomst al enigszins ingevuld.
Heidegger maakt in zijn denken over Gelassenheit onderscheid tussen warten (wachten) en erwarten (verwachten). Bij verwachten hebben we ons al een voorstelling gemaakt van wat moet komen. Het wachten waar Heidegger op doelt, houdt open wat zich zal aandienen.
Verwonderen (Het niet-weten)
Stel je oordeel uit; durf de vertrouwde betekenis los te laten en erken dat je dit begrip eigenlijk nog niet kent.
We ervaren wachten dikwijls als tijd die nog overbrugd moet worden. Tijd tussen het verlangen en de vervulling, tussen de vraag en het antwoord. Maar waaruit bestaat de ervaring van wachten zelf? Merk op hoe gemakkelijk je aandacht vooruitloopt naar iets wat nog niet heeft plaatsgevonden. Hoe wonderlijk is het dat wij ons kunnen verhouden tot iets wat er nog niet is? Onderzoek of je kunt wachten zonder vooraf te bepalen wat er moet verschijnen.
- Welke ruimte ontstaat er wanneer je niet langer probeert de toekomst alvast in te vullen?
Doorzien
Kijk ook eens naar de schaduwkant: De onmogelijkheid om te wachten kan voortkomen uit de behoefte aan zekerheid en beheersing. We willen weten, begrijpen, beslissen en ingrijpen. Daardoor kunnen we voorbijgaan aan wat zich nog aan het vormen is. We nemen een besluit voordat de vraag voldoende is onderzocht, of beantwoorden iemand terwijl diegene nog spreekt. Maar wachten kan ook een manier zijn om verantwoordelijkheid uit te stellen. We wachten op toestemming, op het juiste moment of op een ander die in beweging komt.
Er bestaat bovendien wachten waarvoor we niet hebben gekozen: wachten op nieuws, op herstel, op een antwoord dat ons leven raakt. Daarin kunnen machteloosheid en afhankelijkheid voelbaar worden. Wachten is niet vanzelfsprekend een deugd. Het vraagt onderscheidingsvermogen om te herkennen wanneer aandachtig blijven passend is en wanneer de situatie juist om handelen vraagt.
Verweven
Ervaar hoe de betekenis van dit woord verandert, scherper wordt en aan diepte wint in de nabijheid van de andere begrippen:
- Gelatenheid: De houding waarin we onze wil tot beheersing kunnen laten rusten.
- Oordeel: Wat we tijdelijk opschorten om nauwkeuriger waar te nemen.
- Openheid: De ruimte waarin het onverwachte zich kan aandienen.
- Tijd: De wijze waarop verleden, heden en toekomst in onze ervaring samenkomen.
- Tonen: Wat zich zichtbaar kan maken wanneer wij niet onmiddellijk ingrijpen.
Toe-eigenen
Neem waar of en wanneer je in jouw dagelijkse werkelijkheid dit concept tegenkomt.
Kijk nog eens naar de afbeelding. De man zit op een drempel, op de overgang tussen de plek waar hij zich bevindt en de ruimte die voor hem ligt. Ook jij kunt je op een drempel bevinden, met een vraag waarop het antwoord zich nog niet heeft aangediend.
- Waar in jouw leven vind je wachten moeilijk?
- Wat verwacht je dat er zal gebeuren?
- Welke betekenis heb je al gegeven aan iets wat nog niet heeft plaatsgevonden?
- Op welke drempel bevind jij je op dit moment?
- Wat vraagt deze situatie om geduld, en wat vraagt juist om jouw handelen?
Sta ook stil bij de mogelijkheid dat je tijdens het wachten iets ontdekt wat eerder buiten je aandacht bleef.
Inkeren
Keer terug naar de bron: je eigen lichaam en de directe ruimte om je heen.
Richt je blik op een willekeurig punt in de ruimte. Merk op hoe je aandacht zich op één punt concentreert. Laat vervolgens je blik ontspannen en neem waar wat er rondom dat punt nog meer verschijnt.
Keer nu terug naar de vraag waarmee je dit onderzoek gestart bent. Waar ben jij zelf in deze vraag? Vanuit welke plek kijk je naar wat je bezighoudt?
Wat is er in deze vraag al aanwezig, en wat heeft nog tijd nodig om zich aan jou te tonen?